يعنى مال مكتسب ايشان ، و گفتند : مصدرى است يعنى كسبهم . * ( فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ ، ) * چون پيغامبران ايشان بايشان ( 1 ) آمدند با حجتها ، * ( فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ، ) * خرم شدند به آن علم كه بنزديك ايشان بود . مجاهد گفت : آن اعتقاد جهل بود كه ايشان كرده بودند كه ما به از ايشانايم و ما به از ايشان دانيم ، و ما را بعث و نشور و حساب و عقاب نخواهد بودن . و اعتقاد كردند كه اين اعتقاد علم است . آنگه آن را بر سبيل مجاز علم خواند ، چنان كه گفت : . . . حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ ( 2 ) . . . اى ، شبهتهم ، و قوله : ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ ( 3 ) ، اى ، عند نفسك و في اعتقادك . و گفتند : بطر گرفت [ 148 - پ ] ايشان را به آنچه در گمان ايشان علم بود . ضحاك گفت : معنى آن است كه ، راضى شدند به شرك و آنچه داشتند از عقيدت باطل . بعضى ديگر مفسران گفتند : اين فرح راجع است با رسولان . و در كلام محذوفى هست و آن آن است ( 4 ) : ( فلما جاءتهم رسلهم بالبينات كفروا بهم فوعد الله الرسل باهلاكهم فعلموا ( 5 ) ذلك و فرحوا بما عندهم من العلم باهلاك قومهم . ) * ( وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ ، ) * و به ايشان رسيد آنچه به آن استهزا مىكردند از وعدهء عذاب . و در اين وجه تعسفى هست ، لما فيه من حذف ما لا دلالة في الكلام على حذفه ، و لولاه لكان وجها لطيفا . * ( فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا ، ) * چون كافران [ عذاب ] ( 6 ) ما بديدند ، * ( قالُوا آمَنَّا بِاللَّه وَحْدَه ، ) * گفتند : ايمان آورديم به يك خداى و كافر شديم به آنچه شرك مىآورديم به آن ، يعنى به بتان كافر شديم . و نصب « وحده » ، بر مصدرى است محذوف الزوايد ، كه كلام بر او دليل مىكند ، لا من لفظ الفعل ، و التقدير في قوله « آمنا » اى ، وجدناه توحيدا . ثم حذف الفعل و اضاف المصدر الى الفاعل ، كوعد اللَّه و كتاب اللَّه و صبغة اللَّه . * ( فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا ، ) * ايشان را ايمان سود نداشت چون عذاب ما به ايشان آمد ، براى آن كه عند نزول عذاب و معاينت عذاب ملجأ ( 7 ) شدند و ايمانى

--> ( 1 ) . آج : با ايشان . ( 2 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 16 . ( 3 ) . سورهء دخان ( 44 ) آيهء 49 . ( 4 ) . گا ، آد ، افزوده : كه . ( 5 ) . آج ، ما : فعملوا . ( 6 ) . در اساس با قلمى متفاوت از متن افزوده شده است . ( 7 ) . لا ، افزوده : و مضطر .